Trả lời nhanh
Pinyin dùng chữ cái Latinh và là chuẩn ở Trung Quốc đại lục cũng như trong phần lớn giáo trình quốc tế. Chú âm (Bopomofo) dùng 37 ký hiệu riêng, là hệ mà Đài Loan dùng trong trường học, sách thiếu nhi và khi gõ điện thoại hằng ngày. Nếu bạn học tiếng Hoa Đài Loan, sống hoặc du học ở Đài Loan, học chú âm rất đáng công. Nếu đã biết pinyin, bạn có thể học thêm chú âm trong khoảng hai tuần luyện tập ngắn mỗi ngày và dùng song song cả hai.
Chú âm và pinyin: nhìn tổng quan
Chú âm và Hán ngữ bính âm (pinyin) mô tả cùng những âm tiếng Hoa. Gần như mọi cách viết pinyin đều có cách viết chú âm tương ứng chính xác, nên biết một hệ sẽ giúp học hệ kia dễ hơn nhiều. Dưới đây là so sánh trong thực tế.
| Chú âm (Bopomofo) | Hán ngữ bính âm (pinyin) | |
|---|---|---|
| Ai dùng | Đài Loan: trường học, sách thiếu nhi, cách nhập liệu phổ biến nhất trên điện thoại và máy tính | Trung Quốc đại lục và phần lớn giáo trình quốc tế; Đài Loan cũng dùng để ghi tên địa danh và biển báo bằng chữ Latinh |
| Chữ viết | 37 ký hiệu riêng (ㄅㄆㄇㄈ…) | Chữ cái Latinh kèm dấu thanh (mā, má…) |
| Cách gõ | Bàn phím chú âm: mỗi ký hiệu một phím, cộng thêm phím thanh điệu | Gõ trên bàn phím Latinh thông thường, thường không nhập thanh điệu |
| Độ mơ hồ | Mỗi ký hiệu là một âm, không dính dáng gì đến cách đánh vần trong tiếng mẹ đẻ của bạn | Chữ cái quen thuộc mang theo thói quen cũ (q, x, c, zh); vài cách viết tắt che mất âm thật |
| Độ khó khi học | Phải học hình dạng mới trước, sau đó rất đều đặn | Đọc được ngay từ ngày đầu, sau đó phải nắm các quy tắc viết |
Bạn sẽ gặp mỗi hệ ở đâu
Ở Đài Loan, trẻ em học đọc bằng chú âm trước khi biết nhiều chữ Hán, và sách thiếu nhi in chú âm bên cạnh chữ. Phần lớn người Đài Loan cũng gõ tiếng Hoa bằng bàn phím chú âm trên điện thoại và máy tính, nên chú âm là một phần của đời sống hằng ngày chứ không chỉ là công cụ ở trường.
Hán ngữ bính âm là hệ được dùng ở Trung Quốc đại lục và trong phần lớn giáo trình viết cho người nước ngoài; nhiều người Việt học tiếng Hoa cũng bắt đầu bằng pinyin. Đài Loan đã dùng pinyin để ghi tên địa danh và biển tên đường, nên bạn cũng sẽ thấy nó ở đó, nhưng chủ yếu với vai trò này.
Nói cách khác, câu hỏi không phải là “hệ nào tốt hơn” mà là “bạn đang hướng tới môi trường nào”.
Những cách viết dễ nhầm, đặt cạnh nhau
Các chữ cái cơ bản tương ứng đơn giản: b là ㄅ, m là ㄇ, zh là ㄓ, an là ㄢ. Điều bất ngờ nằm ở những chỗ pinyin viết tắt còn chú âm viết đủ từng âm. Những chỗ này đáng học riêng, vì đây cũng là nơi người học pinyin hay phát âm sai nhất.
| Pinyin | Chú âm | Ví dụ |
|---|---|---|
| iu | ㄧㄡ | 六 ㄌㄧㄡˋ liù |
| ui | ㄨㄟ | 對 ㄉㄨㄟˋ duì |
| chun | ㄔㄨㄣ | 春 ㄔㄨㄣ chūn |
| jun / qun / xun / yun | ㄩㄣ | 群 ㄑㄩㄣˊ qún |
| ju / qu / xu (bỏ hai chấm của ü) | ㄐㄩ / ㄑㄩ / ㄒㄩ | 去 ㄑㄩˋ qù |
| yu | ㄩ | 魚 ㄩˊ yú |
| yi / wu | ㄧ / ㄨ | 一 ㄧ yī, 五 ㄨˇ wǔ |
| zhi / chi / shi / ri | ㄓ / ㄔ / ㄕ / ㄖ đứng riêng | 知 ㄓ zhī |
| zi / ci / si | ㄗ / ㄘ / ㄙ đứng riêng | 四 ㄙˋ sì |
| ie (ê) | ㄧㄝ | 謝 ㄒㄧㄝˋ xiè |
Chữ -i trong zhi, chi, shi, zi, ci và si không phải nguyên âm i trong yi. Chú âm thể hiện rõ điều này bằng cách viết ㄓ hay ㄙ mà không có gì phía sau.
Cách gõ: khác biệt lớn nhất trong thực tế
Với pinyin, bạn gõ chữ cái trên bàn phím quen thuộc rồi chọn chữ Hán từ danh sách, thường không nhập thanh điệu. Bắt đầu thì nhanh, nhưng vì bỏ qua thanh điệu nên danh sách chữ gợi ý có thể rất dài.
Với chú âm, mỗi ký hiệu có phím riêng và bạn kết thúc mỗi âm tiết bằng một phím thanh điệu (trên máy tính, phím cách là thanh 1). Cần luyện một thời gian để nhớ bố cục, nhưng thanh điệu bạn gõ giúp thu hẹp danh sách gợi ý, và nó rèn bạn chú ý đến thanh điệu mỗi khi viết.
Cài bàn phím chú âm trên iPhone, iPad hoặc Mac chỉ mất một phút; xem cài đặt bàn phím chú âm và cách gõ chú âm.
Bạn có nên học chú âm không?
Câu trả lời công bằng phụ thuộc vào việc bạn dùng tiếng Hoa ở đâu. Về lâu dài chú âm không khó hơn, nhưng nó là một bước thêm nếu mọi thứ xung quanh bạn đều dùng pinyin.
- Học tiếng Hoa Đài Loan, hoặc đang sống, du học, làm việc ở Đài Loan: học chú âm rất đáng công. Lớp học, tài liệu và những người bạn nhắn tin cùng đều dùng nó.
- Đọc sách thiếu nhi hoặc tài liệu trường học của Đài Loan: chú âm được in bên cạnh chữ Hán, nên bạn cần biết nó để dùng các tài liệu này.
- Chỉ học bằng tài liệu của Trung Quốc đại lục: pinyin là đủ; chú âm là tùy chọn.
- Đã thành thạo pinyin: bạn không cần chọn một trong hai. Bạn đã biết các âm, nên học thêm chú âm chủ yếu là học 37 hình dạng và những cách viết ở trên.
Học thêm chú âm khi đã biết pinyin
Người biết pinyin có lợi thế thật sự. Bạn đã biết các âm và thanh điệu, nên việc cần làm là ghép hình dạng với những âm bạn đã nói được. Với các buổi luyện ngắn mỗi ngày, nhiều người học có thể đọc và gõ được các ký hiệu trong khoảng hai tuần, rồi vẫn dùng pinyin ở những chỗ tiện hơn.
Hãy bắt đầu với bảng chú âm, có ghi pinyin bên cạnh từng ký hiệu, và theo kế hoạch học chú âm trong hai tuần để chia 37 ký hiệu thành từng ngày vừa sức. Gõ những gì bạn học, thay vì chỉ đọc, chính là điều giúp hình dạng ký hiệu in vào trí nhớ.
Typomo được xây dựng quanh ý tưởng đó: bạn học ký hiệu trên bàn phím luyện tập có bố cục như bàn phím chú âm của iPhone, rồi dùng chúng để gõ từ và câu.
Câu hỏi thường gặp
Chú âm có khó hơn pinyin không?
Lúc đầu chú âm mất thêm chút thời gian vì 37 ký hiệu đều mới. Sau đó nó rất đều đặn: một ký hiệu luôn là một âm, không có những cách viết tắt như pinyin. Nhiều người học thấy nó không khó hơn khi đã quen hình dạng.
Đã biết pinyin thì có nên học chú âm không?
Nếu bạn học tiếng Hoa Đài Loan hoặc sống, học tập ở Đài Loan thì rất đáng. Bạn đã biết các âm, nên chủ yếu chỉ học hình dạng mới. Bạn vẫn có thể dùng pinyin song song.
Người Đài Loan có dùng pinyin không?
Đài Loan dùng Hán ngữ bính âm để ghi tên địa danh và biển báo bằng chữ Latinh. Còn khi học đọc và khi gõ tiếng Hoa, chú âm là hệ phổ biến.
Có thể gõ chữ phồn thể bằng pinyin không?
Có, các bộ gõ pinyin có thể cho ra chữ phồn thể. Tuy vậy, nhiều người học tiếng Hoa Đài Loan vẫn chuyển sang gõ chú âm vì nó khớp với những gì họ thấy trong tài liệu Đài Loan và buộc họ luyện thanh điệu.
