Trả lời nhanh
Chú âm (Bopomofo) có 37 ký hiệu: 21 thanh mẫu (từ ㄅ đến ㄙ), 3 giới âm (ㄧ ㄨ ㄩ) và 13 vận mẫu (từ ㄚ đến ㄦ). Mỗi âm tiết dùng tối đa một ký hiệu của mỗi nhóm, sau đó là dấu thanh. Thanh 1 thường không có dấu; thanh 2 là ˊ, thanh 3 là ˇ, thanh 4 là ˋ, còn thanh nhẹ là dấu chấm ˙ viết trước âm tiết, như trong ˙ㄇㄚ 嗎.
Toàn bộ 37 ký hiệu chú âm trong một bảng
Bảng dưới đây liệt kê mọi ký hiệu, chia thành thanh mẫu, giới âm và vận mẫu, kèm cách viết pinyin gần nhất và một từ ví dụ. Hãy đọc lướt một lượt từ trên xuống trước khi cố ghi nhớ: chỉ cần nhìn thấy cả bộ, bạn sẽ dễ nhận ra quy luật hơn.
Chú âm (注音) còn được gọi là Bopomofo, theo tên bốn ký hiệu đầu tiên ㄅㄆㄇㄈ. Hai tên gọi này chỉ cùng một hệ thống.
| Chú âm | Pinyin | Ví dụ |
|---|---|---|
| ㄅ | b | 爸 bà |
| ㄆ | p | 怕 pà |
| ㄇ | m | 媽 mā |
| ㄈ | f | 發 fā |
| ㄉ | d | 大 dà |
| ㄊ | t | 他 tā |
| ㄋ | n | 你 nǐ |
| ㄌ | l | 來 lái |
| ㄍ | g | 哥 gē |
| ㄎ | k | 看 kàn |
| ㄏ | h | 好 hǎo |
| ㄐ | j | 家 jiā |
| ㄑ | q | 去 qù |
| ㄒ | x | 小 xiǎo |
| ㄓ | zh | 這 zhè |
| ㄔ | ch | 吃 chī |
| ㄕ | sh | 是 shì |
| ㄖ | r | 日 rì |
| ㄗ | z | 在 zài |
| ㄘ | c | 菜 cài |
| ㄙ | s | 三 sān |
| Chú âm | Pinyin | Ví dụ |
|---|---|---|
| ㄧ | i / yi | 一 yī |
| ㄨ | u / wu | 五 wǔ |
| ㄩ | ü / yu | 魚 yú |
| Chú âm | Pinyin | Ví dụ |
|---|---|---|
| ㄚ | a | 啊 a |
| ㄛ | o | 喔 ō |
| ㄜ | e | 餓 è |
| ㄝ | ê (ie / üe) | 也 yě |
| ㄞ | ai | 愛 ài |
| ㄟ | ei | 欸 éi |
| ㄠ | ao | 凹 āo |
| ㄡ | ou | 歐 ōu |
| ㄢ | an | 安 ān |
| ㄣ | en | 恩 ēn |
| ㄤ | ang | 骯 āng |
| ㄥ | eng | 鞥 ēng |
| ㄦ | er | 二 èr |
37 ký hiệu được chia nhóm thế nào
37 ký hiệu thuộc ba nhóm, và biết một ký hiệu nằm ở nhóm nào sẽ cho bạn biết nó có thể đứng ở vị trí nào trong âm tiết.
- 21 thanh mẫu (聲母): ㄅㄆㄇㄈ ㄉㄊㄋㄌ ㄍㄎㄏ ㄐㄑㄒ ㄓㄔㄕㄖ ㄗㄘㄙ. Đây là các phụ âm mở đầu âm tiết.
- 3 giới âm (介音): ㄧ ㄨ ㄩ, gần với i, u và ü. Chúng có thể tự đứng thành một âm tiết, hoặc nằm giữa thanh mẫu và vận mẫu, như trong ㄒㄧㄠˇ 小 (xiǎo).
- 13 vận mẫu (韻母): ㄚㄛㄜㄝ ㄞㄟㄠㄡ ㄢㄣㄤㄥ ㄦ. Đây là các nguyên âm và phần vần có âm mũi ở cuối.
Một số giáo trình gộp giới âm vào vận mẫu, nên bạn cũng có thể gặp cách nói “21 thanh mẫu và 16 vận mẫu”. Đó vẫn là cùng 37 ký hiệu.
Một âm tiết được ghép như thế nào
Mọi âm tiết tiếng Hoa viết bằng chú âm đều theo một khuôn: tối đa một thanh mẫu, tối đa một giới âm, tối đa một vận mẫu, rồi đến thanh điệu. Mọi phần trừ thanh điệu đều có thể vắng mặt, nhưng thứ tự không bao giờ thay đổi.
Vì mỗi ký hiệu chỉ một âm, cách viết ngắn gọn và đều đặn. Bạn không bao giờ cần thêm chữ phụ để thể hiện một âm, và đó là một lý do trẻ em Đài Loan học đọc bằng chú âm trước khi biết nhiều chữ Hán.
| Dạng | Chú âm | Chữ Hán | Pinyin |
|---|---|---|---|
| thanh mẫu + vận mẫu | ㄇㄚ | 媽 | mā |
| thanh mẫu + vận mẫu + thanh | ㄏㄠˇ | 好 | hǎo |
| thanh mẫu + giới âm + thanh | ㄋㄧˇ | 你 | nǐ |
| thanh mẫu + giới âm + vận mẫu + thanh | ㄒㄧㄠˇ | 小 | xiǎo |
| giới âm đứng riêng + thanh | ㄨˇ | 五 | wǔ |
| thanh mẫu đứng riêng | ㄓ | 知 | zhī |
Thanh điệu trong chú âm và các dấu thanh
Tiếng Hoa có bốn thanh chính và một thanh nhẹ, đọc ngắn và không nhấn. Chú âm thể hiện chúng bằng các dấu nhỏ đặt sau ký hiệu. Ví dụ kinh điển là cùng âm tiết ㄇㄚ với từng thanh: 媽 (mẹ), 麻 (cây gai), 馬 (ngựa), 罵 (mắng) và trợ từ nghi vấn 嗎.
Người Việt vốn quen viết dấu thanh, nên ý tưởng này không xa lạ; chỉ cần nhớ rằng thanh điệu tiếng Hoa không tương ứng một-một với các dấu tiếng Việt. Thanh 1 có dấu riêng là ˉ nhưng hầu như luôn được lược bỏ. Âm tiết không có dấu được đọc thanh 1, nên ㄇㄚ đứng một mình nghĩa là 媽.
| Thanh điệu | Dấu | Phím máy tính | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Thanh 1 | không dấu | Phím cách | 媽 ㄇㄚ mā |
| Thanh 2 | ˊ | 6 | 麻 ㄇㄚˊ má |
| Thanh 3 | ˇ | 3 | 馬 ㄇㄚˇ mǎ |
| Thanh 4 | ˋ | 4 | 罵 ㄇㄚˋ mà |
| Thanh nhẹ | ˙ | 7 | 嗎 ˙ㄇㄚ ma |
Dấu thanh nhẹ đặt ở đâu
Thanh nhẹ (輕聲) là dấu duy nhất phá vỡ khuôn chung. Khi in và viết tay, dấu chấm ˙ đặt trước âm tiết: ˙ㄇㄚ 嗎. Trong văn bản viết dọc, vốn phổ biến trong sách thiếu nhi Đài Loan, dấu chấm nằm phía trên các ký hiệu. Các dấu thanh khác thì đặt sau ký hiệu cuối cùng.
Khi gõ, thứ tự lại khác: bạn gõ các ký hiệu trước rồi mới gõ phím thanh nhẹ, giống như mọi thanh khác. Vì vậy bạn đọc ˙ㄇㄚ nhưng gõ ㄇ, ㄚ, ˙. Lúc đầu thấy ngược là chuyện bình thường; bạn sẽ quen rất nhanh.
Nếu thấy dấu chấm trước một âm tiết, hãy đọc âm tiết đó ngắn và nhẹ. Dấu này không thay đổi ký hiệu, chỉ thay đổi cách âm tiết được đọc.
Cách ghi nhớ bảng chú âm
Học cả 37 ký hiệu cùng lúc sẽ rất chậm. Chia chúng thành năm nhóm nhỏ, mỗi nhóm có một đặc điểm chung, giúp việc học vừa sức hơn. Đây cũng chính là năm nhóm mà Typomo dùng cho các bài học ký hiệu:
- ㄅㄆㄇㄈㄉㄊㄋㄌ: phát âm bằng môi và đầu lưỡi. Phần lớn là những âm dễ phát, nên đây là điểm khởi đầu nhẹ nhàng.
- ㄍㄎㄏㄐㄑㄒ: các âm cuống lưỡi g, k, h, rồi các âm mặt lưỡi j, q, x.
- ㄓㄔㄕㄖㄗㄘㄙ: các âm uốn lưỡi zh, ch, sh, r và các âm đầu lưỡi phẳng z, c, s. Hãy học theo cặp (ㄓ/ㄗ, ㄔ/ㄘ, ㄕ/ㄙ).
- ㄧㄨㄩㄚㄛㄜㄝ: ba giới âm và các nguyên âm đơn.
- ㄞㄟㄠㄡㄢㄣㄤㄥㄦ: các nguyên âm kép, vần mũi và ㄦ.
Đọc to từng ký hiệu
Gắn hình dạng với âm thanh, đừng gắn với chữ cái Latinh. Tự nghe mình đọc ㄅ có ích hơn là nghĩ “b”.
Viết hoặc gõ vài lần
Dùng tay tạo thêm một đường ghi nhớ. Gõ phím còn giúp bạn biết mỗi ký hiệu nằm ở đâu trên bàn phím.
Ghép âm tiết thật từ sớm
Ngay khi biết vài thanh mẫu và vận mẫu, hãy ghép chúng lại: ㄇㄚ, ㄅㄚ, ㄉㄚ. Từ thật dễ nhớ hơn ký hiệu rời rạc.
Ôn những ký hiệu hay sai
Ghi một danh sách ngắn các ký hiệu bạn hay nhầm và ôn lại vào hôm sau, thay vì lặp lại những ký hiệu đã thuộc.
Học xong bảng chú âm thì làm gì tiếp
Khi đã quen bảng chú âm, bước tiếp theo là dùng nó. Hãy tìm hiểu cách gõ chú âm trên điện thoại hoặc máy tính, xem chú âm tương ứng với pinyin ra sao trong bài chú âm và pinyin, và đọc cách đọc ㄅㄆㄇㄈ, vì ở Đài Loan bạn sẽ nghe thấy hai cách đọc.
Nếu muốn có một lộ trình rõ ràng từ ký hiệu đến từ vựng rồi đến câu, lộ trình học của Typomo đi đúng theo thứ tự đó.
Câu hỏi thường gặp
Chú âm có bao nhiêu ký hiệu?
Có 37 ký hiệu: 21 thanh mẫu, 3 giới âm và 13 vận mẫu. Một số tài liệu gộp giới âm vào vận mẫu và nói 21 thanh mẫu, 16 vận mẫu, nhưng đó vẫn là cùng một bộ. Các dấu thanh điệu không được tính trong 37 ký hiệu.
Vì sao chú âm được gọi là Bopomofo?
Tên gọi này lấy từ bốn ký hiệu đầu tiên ㄅㄆㄇㄈ, đọc là bo, po, mo, fo. Trong giao tiếp hằng ngày ở Đài Loan, bạn cũng sẽ nghe đọc là be, pe, me, fe. Cả hai cách gọi đều chỉ cùng một hệ thống.
Thanh 1 có được viết trong chú âm không?
Thanh 1 có dấu ˉ, nhưng thường được lược bỏ. Âm tiết không có dấu thanh nào được đọc thanh 1. Trên máy tính, bạn nhập thanh 1 bằng phím cách.
Vì sao dấu thanh nhẹ lại đứng trước?
Đó đơn giản là quy ước viết: dấu chấm ˙ đặt trước âm tiết, hoặc phía trên âm tiết khi viết dọc. Khi gõ, bạn vẫn nhập nó sau các ký hiệu, giống các thanh khác.
