Kısa cevap
Zhuyin (Bopomofo) 37 sembolden oluşur: 21 ilk ses (ㄅ'den ㄙ'ye), 3 orta ses (ㄧ ㄨ ㄩ) ve 13 son ses (ㄚ'dan ㄦ'ye). Bir hece her gruptan en fazla bir sembol kullanır ve ardından bir ton işareti gelir. 1. ton genellikle işaretsizdir; 2. ton ˊ, 3. ton ˇ, 4. ton ˋ ile gösterilir; nötr ton ise hecenin önüne yazılan bir noktadır ˙, örneğin ˙ㄇㄚ 嗎.
37 Zhuyin sembolü tek bakışta
Aşağıdaki tablo her sembolü ilk ses, orta ses ve son ses olarak gruplanmış hâlde, en yakın Pinyin yazımı ve bir örnek kelimeyle birlikte gösteriyor. Bir şey ezberlemeye çalışmadan önce tabloyu baştan sona bir kez oku: tüm seti görmek bile kalıpları fark etmeyi kolaylaştırır.
Zhuyin'e ilk dört sembolünden, ㄅㄆㄇㄈ'den dolayı bazen Bopomofo da denir. İki ad da aynı sistemi anlatır.
| Zhuyin | Pinyin | Örnek |
|---|---|---|
| ㄅ | b | 爸 bà |
| ㄆ | p | 怕 pà |
| ㄇ | m | 媽 mā |
| ㄈ | f | 發 fā |
| ㄉ | d | 大 dà |
| ㄊ | t | 他 tā |
| ㄋ | n | 你 nǐ |
| ㄌ | l | 來 lái |
| ㄍ | g | 哥 gē |
| ㄎ | k | 看 kàn |
| ㄏ | h | 好 hǎo |
| ㄐ | j | 家 jiā |
| ㄑ | q | 去 qù |
| ㄒ | x | 小 xiǎo |
| ㄓ | zh | 這 zhè |
| ㄔ | ch | 吃 chī |
| ㄕ | sh | 是 shì |
| ㄖ | r | 日 rì |
| ㄗ | z | 在 zài |
| ㄘ | c | 菜 cài |
| ㄙ | s | 三 sān |
| Zhuyin | Pinyin | Örnek |
|---|---|---|
| ㄧ | i / yi | 一 yī |
| ㄨ | u / wu | 五 wǔ |
| ㄩ | ü / yu | 魚 yú |
| Zhuyin | Pinyin | Örnek |
|---|---|---|
| ㄚ | a | 啊 a |
| ㄛ | o | 喔 ō |
| ㄜ | e | 餓 è |
| ㄝ | ê (ie / üe) | 也 yě |
| ㄞ | ai | 愛 ài |
| ㄟ | ei | 欸 éi |
| ㄠ | ao | 凹 āo |
| ㄡ | ou | 歐 ōu |
| ㄢ | an | 安 ān |
| ㄣ | en | 恩 ēn |
| ㄤ | ang | 骯 āng |
| ㄥ | eng | 鞥 ēng |
| ㄦ | er | 二 èr |
37 sembol nasıl gruplanır
37 sembol üç gruba ayrılır. Bir sembolün hangi gruba ait olduğunu bilmek, hecenin neresinde yer alabileceğini de söyler.
- 21 ilk ses (聲母): ㄅㄆㄇㄈ ㄉㄊㄋㄌ ㄍㄎㄏ ㄐㄑㄒ ㄓㄔㄕㄖ ㄗㄘㄙ. Heceyi başlatan ünsüzler bunlardır.
- 3 orta ses (介音): ㄧ ㄨ ㄩ, kabaca i, u ve ü. Tek başlarına bir hece olabilirler ya da ilk sesle son ses arasında yer alırlar, örneğin ㄒㄧㄠˇ 小 (xiǎo).
- 13 son ses (韻母): ㄚㄛㄜㄝ ㄞㄟㄠㄡ ㄢㄣㄤㄥ ㄦ. Bunlar ünlüler ve ünlü artı genizsi ses bitişleridir.
Bazı ders kitapları orta sesleri son seslerle birlikte sayar; bu yüzden “21 ilk ses ve 16 son ses” ifadesiyle de karşılaşabilirsin. Yine aynı 37 sembolden söz ediliyor.
Bir hece nasıl kurulur
Zhuyin ile yazılan her Mandarinçe hece tek bir kalıbı izler: en fazla bir ilk ses, en fazla bir orta ses, en fazla bir son ses ve ardından bir ton. Ton dışındaki her parça eksik olabilir ama sıra hiç değişmez.
Her sembol tek bir sesi gösterdiği için yazım kısa ve düzenlidir. Bir sesi göstermek için fazladan harfe hiç ihtiyaç duymazsın; Tayvanlı çocukların pek çok karakter öğrenmeden önce Zhuyin ile okumayı öğrenmesinin bir nedeni de budur.
| Yapı | Zhuyin | Karakter | Pinyin |
|---|---|---|---|
| ilk ses + son ses | ㄇㄚ | 媽 | mā |
| ilk ses + son ses + ton | ㄏㄠˇ | 好 | hǎo |
| ilk ses + orta ses + ton | ㄋㄧˇ | 你 | nǐ |
| ilk ses + orta ses + son ses + ton | ㄒㄧㄠˇ | 小 | xiǎo |
| yalnız orta ses + ton | ㄨˇ | 五 | wǔ |
| yalnız ilk ses | ㄓ | 知 | zhī |
Zhuyin tonları ve işaretleri
Mandarinçede dört ana ton ve bunlara ek olarak hafif, vurgusuz bir nötr ton vardır. Zhuyin bunları sembollerden sonra gelen küçük işaretlerle gösterir. Klasik örnek, aynı ㄇㄚ hecesinin her tonla söylenişidir: 媽 (anne), 麻 (kenevir), 馬 (at), 罵 (azarlamak) ve soru eki 嗎.
1. tonun kendi işareti ˉ vardır ama neredeyse hep yazılmaz. İşaretsiz bir hece 1. tonla okunur; yani tek başına ㄇㄚ, 媽 demektir.
| Ton | İşaret | Bilgisayar tuşu | Örnek |
|---|---|---|---|
| 1. ton | işaret yok | Boşluk | 媽 ㄇㄚ mā |
| 2. ton | ˊ | 6 | 麻 ㄇㄚˊ má |
| 3. ton | ˇ | 3 | 馬 ㄇㄚˇ mǎ |
| 4. ton | ˋ | 4 | 罵 ㄇㄚˋ mà |
| Nötr ton | ˙ | 7 | 嗎 ˙ㄇㄚ ma |
Nötr ton noktası nereye gelir
Nötr ton (輕聲), kalıbı bozan tek işarettir. Basılı metinde ve el yazısında nokta ˙ hecenin önüne gelir: ˙ㄇㄚ 嗎. Tayvan'daki çocuk kitaplarında sık görülen dikey yazıda bu, noktanın sembollerin üstünde durduğu anlamına gelir. Diğer ton işaretleri son sembolden sonra gelir.
Yazarken sıra farklıdır: önce sembolleri, en son da tıpkı diğer tonlarda olduğu gibi nötr ton tuşunu yazarsın. Yani ˙ㄇㄚ diye okursun ama ㄇ, ㄚ, ˙ diye yazarsın. Başta ters gibi gelirse bu çok normal; kısa sürede kendiliğinden oturur.
Bir hecenin önünde nokta görürsen onu kısa ve hafif oku. Nokta sembolleri değiştirmez, yalnızca hecenin nasıl duyulduğunu değiştirir.
Tabloyu nasıl ezberlersin
37 sembolün hepsini bir kerede öğrenmeye çalışmak yavaş ilerler. Onları ortak bir özelliği olan beş küçük sete bölmek işi kolaylaştırır. Typomo'nun sembol derslerinde kullandığı beş set de tam olarak bunlardır:
- ㄅㄆㄇㄈㄉㄊㄋㄌ: dudaklarla ve dilin ucuyla çıkarılan sesler. Çoğunun Türkçede yakın bir karşılığı var, bu yüzden yumuşak bir başlangıç olur.
- ㄍㄎㄏㄐㄑㄒ: dilin arkasıyla çıkarılan g, k, h ve ardından dilin önüyle çıkarılan j, q, x.
- ㄓㄔㄕㄖㄗㄘㄙ: dil kıvrılarak söylenen zh, ch, sh, r ve dil düz tutularak söylenen z, c, s. Bunları çiftler hâlinde öğren (ㄓ/ㄗ, ㄔ/ㄘ, ㄕ/ㄙ).
- ㄧㄨㄩㄚㄛㄜㄝ: üç orta ses ve basit ünlüler.
- ㄞㄟㄠㄡㄢㄣㄤㄥㄦ: birleşik ünlüler, genizsi bitişler ve ㄦ.
Her sembolü sesli söyle
Şekli bir Latin harfine değil, sesine bağla. Kendini ㄅ derken duymak, aklından “b” diye geçirmekten çok daha faydalıdır.
Birkaç kez yaz ya da klavyede yaz
Ellerini kullanmak ikinci bir hafıza yolu açar. Klavyede yazmak ayrıca her sembolün klavyede nerede durduğunu da öğretir.
Gerçek heceleri erkenden hecele
Birkaç ilk ses ve son ses öğrenir öğrenmez onları birleştir: ㄇㄚ, ㄅㄚ, ㄉㄚ. Gerçek kelimeler, tek başına semboller kadar çabuk unutulmaz.
Kaçırdıklarını tekrar et
Karıştırdığın sembollerin kısa bir listesini tut ve zaten bildiklerini tekrarlamak yerine ertesi gün onlara dön.
Tablodan sonra nereye
Tablo tanıdık gelmeye başlayınca sıradaki adım onu kullanmak. Telefonda ya da bilgisayarda Zhuyin'in nasıl yazıldığını öğren, sistemin Pinyin ile nasıl eşleştiğini Zhuyin ve Pinyin yazısında gör ve Tayvan'da iki farklı söyleniş duyacağın için ㄅㄆㄇㄈ'nin nasıl okunduğuna göz at.
Sembollerden kelimelere, kelimelerden cümlelere giden düzenli bir yol istiyorsan Typomo öğrenme yolu tam olarak bu sırayı izliyor.
Sık sorulan sorular
Kaç tane Zhuyin sembolü var?
37 tane: 21 ilk ses, 3 orta ses ve 13 son ses. Bazı kaynaklar orta sesleri son seslerle birlikte sayıp 21 ilk ses ve 16 son ses der; bu da aynı settir. Ton işaretleri bu 37'ye dahil değildir.
Zhuyin'e neden Bopomofo deniyor?
Ad, sesli okunduğunda bo, po, mo, fo diye söylenen ilk dört sembolden, ㄅㄆㄇㄈ'den gelir. Tayvan'da günlük konuşmada bunların be, pe, me, fe diye okunduğunu da duyarsın. İki ad da aynı sistemi anlatır.
Zhuyin'de 1. ton yazılır mı?
Bir işareti var, ˉ, ama genellikle yazılmaz. Hiç ton işareti olmayan bir hece 1. tonla okunur. Bilgisayarda 1. tonu Boşluk tuşuyla girersin.
Nötr ton noktası neden başa gelir?
Bu sadece bir yazım geleneğidir: nokta ˙ hecenin önüne, dikey yazıda ise üstüne konur. Yazarken ise onu da diğer tonlar gibi sembollerden sonra girersin.
